De toespraak komt op een moment dat de Europese Unie zich geconfronteerd ziet met een wereld waarin oude bondgenootschappen niet langer vanzelfsprekend zijn. De Verenigde Staten stellen hun eigen belang steeds nadrukkelijker voorop, terwijl aan de oostgrens de druk van Rusland groeit. Von der Leyen benadrukt dat Europa een nieuwe balans moet vinden: het is nu of nooit.
De EU staat op het kruispunt dat het geheel op eigen benen moet gaan staan nadat het tientallen jaren voor economische en militaire NAVO-samenwerking afhankelijk was van de Verenigde Staten, maar nu - aan het westelijk front - geconfronteerd wordt met een Verenigde Staten dat het eigen-belang voorop stelt en maatgevend maakt.
Daar tegenover staat dat de EU-landen door de toenemende militaire Russische agressie in westelijke richting - aan het oostelijk front - bedreigd worden door een hernieuwd IJzeren Gordijn. Ook Poetin roept ‘Make Russia Great Again’.
Volgens Von der Leyen is het nu de tijd om de Unie te versterken, voordat een nieuwe geopolitieke realiteit de EU-landen opnieuw in een afhankelijkheidspositie dwingt. Zij wijst erop dat de EU in de afgelopen decennia vaak steunde op Amerikaanse veiligheidsgaranties. Die vanzelfsprekendheid is weggevallen en kan niet langer de basis zijn van Europees beleid, zo zegt deze Duitse oud-minister van Defensie.
Tegelijkertijd vormt de oorlog van Rusland tegen Oekraïne een voortdurende test voor de Europese eenheid. Het Kremlin treedt internationaal recht met voeten en laat zien bereid te zijn diplomatie te ondermijnen. In verschillende eerdere toespraken van Von der Leyen werd dit geweld omschreven als willekeurig en gevaarlijk, een boodschap die ze ook vandaag weer zal herhalen.
Daarom staat versterking van de Europese Defensie-industrie zo centraal. Von der Leyen benadrukt dat er honderden miljarden worden vrijgemaakt in de meerjarenbegroting om een eigen militair fundament te bouwen. Volgens haar kan de Unie zich geen uitstel veroorloven: alleen een gezamenlijke aanpak biedt de noodzakelijke slagkracht, zo zal ze de weifelaars en tegenstribbelaars in het Europarlement voorhouden.
Want er zijn wel degelijk twijfels binnen het parlement en onder EU-landen. Sommige politici vragen zich af of ‘Brussel’ niet te veel nadruk legt op militaire oplossingen en te weinig op diplomatie en samenwerking. Anderen vrezen dat een defensieproject verdeeldheid kan veroorzaken tussen landen die verschillende belangen hebben, zoals al tientallen jaren in de EU-geschiedenis aantonen.
Von der Leyen zal die kritiek willen pareren door te wijzen op de bredere betekenis van zelfstandigheid. Het gaat haar niet alleen om Defensie, maar ook om eigen (wind- en zonne) energiezekerheid, industriële slagkracht en technologische onafhankelijkheid. In haar visie moeten al deze domeinen samenkomen om de Unie weerbaar te maken tegen externe druk en afhankelijkheid van buitenstaanders.
Von der Leyen staat met haar pleidooi voor de zware opgave om steun te vinden bij een verdeeld Europarlement. Nationalistische en rechtsextremistische EU-politici zien haar als het gezicht van de kwetsbaarheid van de Unie, maar zijzelf presenteert zich als degene die koers kan zetten naar meer vastberadenheid en onafhankelijkheid. Of die ambitie ook breed gedeeld wordt, zal vandaag in Straatsburg duidelijk worden.
Wat vaststaat, is dat Von der Leyen haar boodschap scherp wil neerzetten: de Europese Unie bevindt zich op een kruispunt. Als de lidstaten nu geen gezamenlijke keuzes maken, dreigt Europa opnieuw in een rol te vervallen waarin anderen de richting bepalen. Voor haar is het moment gekomen om dat te doorbreken.