De Europese Commissie betoogt dat Malta met zijn regeling, waarbij rijke buitenlanders tegen betaling een Maltees paspoort kunnen verkrijgen, in strijd handelt met het Europees recht. Zij stelt dat EU-burgerschap niet te koop mag zijn en dat EU-landen hun nationale bevoegdheden niet mogen gebruiken om de rechten van de Unie te ondermijnen.
De Maltese regering houdt vol dat het toekennen van burgerschap een exclusieve nationale bevoegdheid is en blijft. Volgens Malta is het beleid volledig legaal, en is het land zorgvuldig geweest in het screenen van kandidaten. Premier Robert Abela benadrukte herhaaldelijk dat Malta zelf bepaalt wie zijn burger wordt.
De zaak kwam al in volle openbaarheid in 2017 door publicaties van de Maltese journaliste Daphne Caruana Galizia over de banden tussen Maltese politici en rijke zakenlieden met de internationale onderwereld. Zij werd in opdracht van rijke criminelen met een bomaanslag vermoord, maar de daders konden worden opgespoord.
De zaak van de ‘gouden paspoorten’ kreeg extra lading nadat onlangs onthuld werd dat sommige rijke Russen die al Maltese paspoorten hebben onder EU-sancties vielen vanwege hun betrokkenheid bij de oorlog in Oekraïne. De Financial Times meldde dat gesanctioneerde Russische burgers via het Maltese programma EU-burgerschap hebben verworven, wat leidde tot extra zorgen over veiligheidsrisico’s.
Volgens Transparency International ondermijnt de verkoop van paspoorten via investeringsprogramma’s de kernwaarden van de Europese Unie. De organisatie pleit voor strengere regels en meer controlemechanismen om te voorkomen dat dergelijke praktijken misbruikt worden voor witwassen of om sancties te omzeilen.
Ook in eerdere fases heeft de Europese Commissie Malta formeel gewaarschuwd. De commissie stelde dat de regeling niet alleen nationale, maar ook Europese belangen raakt, omdat EU-burgerschap rechten geeft in alle lidstaten. Tot op heden hield Malta echter vast aan zijn programma, zij het met enkele aanpassingen.
Het programma, dat in 2014 werd ingevoerd, heeft Malta aanzienlijke inkomsten opgeleverd. Volgens Outbound Investment leverde de verkoop van paspoorten honderden miljoenen euro's op. Tegenstanders wijzen er echter op dat financiële winst niet opweegt tegen de mogelijke schade aan de reputatie van de EU.
De uitspraak van het Europees Hof van Justitie zal vermoedelijk grote gevolgen hebben voor Malta en mogelijk ook voor andere landen die vergelijkbare programma’s kennen, zoals Cyprus. De rechtszaak wordt gezien als een test voor de grenzen van nationale soevereiniteit binnen het Europese integratieproces.