Volgens een breed gesteund rapport van het Europees Parlement is er onder de huidige Turkse APK-regering sprake van een ernstige achteruitgang van democratische normen. De onderdrukking van vreedzame demonstranten en politieke tegenstanders, zoals de populaire burgemeester van Istanbul, Ekrem İmamoğlu, baart zorgen. Het Parlement ziet deze acties als pogingen om het politieke speelveld te manipuleren.
De EU-criteria voor toetreding, waaronder democratie, mensenrechten en rechtsstaat, zijn volgens het Europarlement niet onderhandelbaar. Ankara voldoet daar niet aan, en dat blokkeert verdere gesprekken. Ook provocaties zoals Erdogans bezoek aan het bezette Noord-Cyprus ondermijnen de relaties met EU-lidstaten.
De Turkse president Recep Tayyip Erdoğan bezocht het noordelijke deel van Cyprus in juli 2021, wat door de Europese instellingen wordt gezien als een provocatie richting het internationaal erkende zuiden. De leider van het Turkse deel, Ersin Tatar, noemde het rapport van het Europees Parlement in de Cyprus Mail “een bevooroordeeld document” dat geen rekening houdt met de realiteit op het eiland.
Toch wil het Europees Parlement de deur niet volledig sluiten. Veel Turken, met name jongeren, blijven uitgesproken pro-Europees. Die maatschappelijke steun is reden om het toetredingsproces niet definitief te beëindigen, ondanks de huidige bevriezing van de gesprekken.
Turkije onderhandelt al sinds 2005 over toetreding tot de EU. De recente verslechtering van de binnenlandse situatie maakt dat deze gesprekken nu formeel bevroren blijven. Europarlementariërs benadrukken dat alleen hervormingen in Ankara het proces kunnen herstarten. Dat blijkt uit de brede steun voor het rapport in het Parlement.
Naast zorgen is er ook erkenning voor de strategische rol van Turkije. Als NAVO-lid en partner in het Zwarte Zeegebied, het Midden-Oosten en rond Oekraïne speelt het land een sleutelrol. Daarom wil het Parlement de politieke dialoog behouden en samenwerking verdiepen.
Die samenwerking kan zich richten op gedeelde belangen als klimaatbeleid, energiezekerheid, terrorismebestrijding en migratie. Tegelijkertijd moet de EU volgens het rapport duidelijk blijven over haar kernwaarden, en geen concessies doen aan fundamentele principes.
De Nederlandse liberale Europarlementariër Malik Azmani (VVD) noemt samenwerking met Turkije een strategische noodzaak, maar pleit voor een “slimme strategie”. Dat betekent druk houden op democratische hervormingen, terwijl op andere vlakken gesprekken worden voortgezet. Azmani was een van de opstellers van het rapport.