De Europese Unie trekt tot nu toe jaarlijks 58 miljard euro uit om de landbouw te subsidiëren. Die uitgaven maken ongeveer een derde deel uit van alle EU-uitgaven. Al jarenlang wordt er door EU-beleidsmakers jaloers gekeken naar het gemak waarmee jaarlijks miljarden aan het Gemeenschappelijk Landbouw Beleid (GLB/CAP) uitgegeven wordt. Berichten over fraude en misbruik gaan nu een grote rol spelen in de komende discussies over ingrijpende herziening van de landbouwfondsen.
De landbouwsubsidies komen in de meeste Centraal- en Oost-Europese landen in handen terecht van zelfbedienende politici, ten koste van de landbouwer, die zijn land ziet verdwijnen. The New York Times onderzocht onlangs hoe het EU-subsidiesysteem in z’n werk gaat, en de Vlaamse krant De Morgen stelde onderstaande specificatie op over de manier waarop in Hongarije de vriendenkliek rond premier Viktor Orbán de EU-miljoenen naar zich toe harkte.
Hoe gaat Hongaars premier Orbán te werk? Om in aanmerking te komen voor Europese subsidies heb je land nodig. Dus verpatste Orbán duizenden hectare staatsgrond aan naaste medewerkers, familie en vrienden. Een van zijn jeugdvrienden werd op die manier één van de rijkste mensen van Hongarije. Terwijl de landbouwsubsidies bedoeld zijn voor kleine landbouwers, wijst onderzoek uit dat 80 procent van het geld in handen komt van 20 procent van de landeigenaars. Boeren die kritiek uiten op het systeem, grijpen systematisch naast subsidies en krijgen audits of vreemde milieu-inspecties over de vloer. Door zulke intimidaties lijkt het communistische tijdperk niet ver weg.
In 2010 deed Orbán opnieuw een gooi naar het premierschap en hoopte, door een coalitie met boerenleider Angyan op de stemmen van de boeren. Hij slaagde ruimschoots in zijn opzet en maakte Angyan staatssecretaris voor Plattelandsontwikkeling.
Orbán verpachte grote stukken land aan politieke medestanders want de Europese subsidies worden verdeeld op basis van de grootte van het perceel. De regering van Orbán begon in 2011 openbare gronden te verpachten. Hoewel er gezegd werd dat alleen lokale boeren in aanmerking kwamen, gingen de gronden toch naar de medestanders van Orbán, die er weinig huur voor betaalden.
In 2015 ging Orbán nog een stap verder door honderdduizenden hectare staatsgrond te verkopen aan politieke bondgenoten en familieleden. Op die manier versterkte Orbán zijn macht over het platteland. De kopers kunnen op hun beurt rekenen op miljoenen aan landbouwsubsidies. Uit onvrede over die koers stapte de staatssecretaris op, en keert zich inmiddels tegen Orbán.
De Europese Unie bemoeit zich het liefst niet met binnenlandse politiek-gevoelige aangelegenheden en vertrouwt meestal op de verkozen nationale politici. Maar in de realiteit heeft Europa simpelweg de instrumenten niet om in zulke situaties in te kunnen grijpen. In 2015 bestelde het Europese parlement, na een waarschuwing over de praktijken in Oost-Europa, een rapport bij het Transnational Insitute in Amsterdam dat focust op landroof en de dubieuze deals. Dat rapport legde deels dezelfde pijnpunten bloot als nu in het onderzoek van The New York Times.
De Europese Commissie liet naar aanleiding van het onderzoek weten geen fraude met landbouwsubsidies te tolereren en voert audits uit. In het jaarverslag van 2018 van de Europese Rekenkamer is er sprake van een foutenpercentage van 2,4 procent voor de uitgaven van Europese middelen voor landbouw en platteland. Voor de rechtstreekse betalingen aan landbouwers werd zelfs geen foutenpercentage vastgesteld.
De lidstaten en het Europees Parlement onderhandelen momenteel over de uitgaven tot 2027. In dat kader heeft de Europese Commissie voorgesteld om de uitbetaling van fondsen nauwer te linken aan goed management en aan respect voor de rechtsstaat. De Europese Commissie verwacht ook veel van de nieuwe onlangs aangestelde Europese openbare aanklager, die vanaf volgend jaar gesjoemel met Europees geld zelf kan vervolgen en voor de rechter brengen.
Nu er de komende jaren fors bezuinigd moet worden (door het vertrek van de Britten, of door gewenst níeuw beleid), en de staatshoofden en ministers hun jaarlijkse bijdrage hoogstens op het huidige niveau willen handhaven, is het langer de vraag óf er op de landbouwsubsidies bezuinigd zal worden, maar is de vraag hoevéél er zal worden bezuinigd.