Centraal in de kritiek staat de nieuwe juridische en financiële architectuur van het gemeenschappelijke landbouwbeleid (GLB). Voor het eerst sinds 1962 zou er geen afzonderlijk landbouwfonds meer bestaan. In plaats daarvan wordt het landbouwgeld ondergebracht in een breed fonds binnen de meerjarenbegroting 2028 – 2034.
Dit fonds, met een omvang van ongeveer 865 miljard euro, moet verschillende EU-beleidsprogramma’s bundelen in nationale plannen per EU-land. Volgens de Rekenkamer vergroot dit de onzekerheid voor de landbouw. Het totale budget wordt namelijk pas definitief vastgesteld nadat de nationale plannen per land zijn vastgesteld en door Brussel zijn goedgekeurd.
Voor de landbouw is een bezuiniging van tientallen miljarden ingeboekt omdat de EU de komende jaren veel extra geld wil vrijmaken voor de versteviging van de Europese economie en voor Defensie. Bovendien worden tientallen agrarische miljarden ‘in reserve’ gehouden. De EU-landen wordt gevraagd hun bijdragen aan hun landbouw te verhogen, maar de sector moet maar afwachten of die landen dat gaan doen.
Een ander belangrijk punt van zorg is de grotere flexibiliteit voor de EU-landen bij hun keuzes en invulling van hun nationale plannen. Hoewel maatwerk voordelen kan hebben, waarschuwt de ERK dat dit het gemeenschappelijke karakter van het landbouwbeleid kan aantasten en kan leiden tot concurrentieverstoringen tussen EU-landen.
Die grotere autonomie voor de EU-landen in het landbouwbeleid is al enkele jaren geleden in gang gezet met de invoering van de zogeheten nationale strategische plannen, mede op aandrang van landbouwers en hun organisaties die zich verzetten tegen te veel zeggenschap van Brussel.
Ook bestaat er onduidelijkheid over welke maatregelen moeten worden afgerekend op daadwerkelijke productie, en welke op rekenkundige mijlpalen of theoretische streefdoelen. Volgens de ERK moet in alle gevallen de verantwoordingsplicht en traceerbaarheid van EU-subsidies tot aan de eind-begunstigden gewaarborgd blijven. De afgelopen jaren is in verscheidene EU-landen duidelijk geworden dat er met Europese landbouwsubsidies wordt gesjoemeld en gefraudeerd.
De Commissie verdedigt haar voorstellen en stelt dat de nieuwe opzet bedoeld is om administratieve lasten voor de boeren te verminderen en financiële steun aan landbouwers te versnellen. Komend jaar zal de praktijk zijn dat de Brusselse besprekingen over het nieuwe landbouwbeleid gelijk zullen opgaan met de onderhandelingen over de nieuwe meerjarenbegroting.