Maandag gaat in Nederland het rechtbank-proces van start tegen Russische en Oekraiense verdachten van het neerschieten van het Maleisische passagiersvliegtuig MH17. Nu al wordt uit een internationale vergelijking duidelijk dat het drama niet te voorkomen was. Ook wordt uit zo’n vergelijking duidelijk dat de verantwoordelijkheid en de schuldvraag veel eerder en veel makkelijker te beantwoorden waren.
In de afgelopen zestig jaar hebben zich wereldwijd meer dan twintig gevallen voorgedaan waarbij een passagiersvliegtuig uit de lucht is geschoten. Die kunnen niet allemaal met MH17 worden vergeleken. Soms was het een voorbereide, weloverwogen doelgerichte aanslag tegen een president of bemiddelaar of VN-chef (1961 Dag Hammerskjöld, 1994 presidenten Rwanda en Burundi). In een stuk of tien andere gevallen was het een doelgerichte militaire actie in een burgeroorlog of een openlijk conflict. (tweemaal Rhodesië, tweemaal Angola, driemaal Afghanistan, driemaal Abchazië).
Ook is het gebeurd dat een oefenende luchtafweer niet alleen droog-oefende, maar per ongeluk ook echte raketten afvuurde. Dat is vrijwel zeker gebeurd in 1962 met een Russische Aeroflot-toestel boven Siberië. Zo werd ook in 1980 boven de Middellandse Zee een Italiaans lijntoestel uit de lucht geschoten tijdens een straaljageroefening van de Verenigde Staten, Frankrijk, Italië en Libië. Pas in 2013 erkenden de Italianen dat er een echte raket was gebruikt.
De gebeurtenissen met de MH17 vertonen veel overeenkomsten met minstens een stuk of tien gevallen waarbij in een dreigend situatie tijdens een militair conflict de lokale luchtafweer kennelijk een vergissing begaat. Daarbij werd niet een vijandelijk militair toestel uitschakelt maar werden raketten afvuurt op een civiel passagiersvliegtuig, met alle dramatische gevolgen van dien. Zo werd in 1975 een Hongaars Malev-lijntoestel bij het aanvliegen van vliegveld Beiroet neergeschoten door één van de strijdende partijen in de Libanese burgeroorlog.
Begin dit jaar werd bij Teheran een zojuist opgestegen Oekraiens passagiersvliegtuig neergehaald omdat het door de Iraanse luchtafweer op hun radar werd aangezien voor een Iraakse aanval, enkele uren nadat Irak al met raketten een aanslag op een Iraanse generaal had uitgevoerd. In de hitte van de strijd maakte de Iraanse luchtafweer kennelijk een verkeerde inschatting.
Dat de Russische luchtmacht niet schuwt op de rode knop te drukken, was al duidelijk geworden zowel 1978 als in 1983 toen Russische gevechtsvliegtuigen op grote hoogte Zuid-Koreaanse passagiersvliegtuigen neerschoten. De Zuid-Koreaanse piloten hadden (volgens Moskou) geen gehoor gegeven aan sommaties om van koers te veranderen.
In beide gevallen ging het om lijntoestellen die via Alaska van en naar de VS vlogen, en volgens Moskou het Russische luchtruim waren binnengedrongen. In het ene geval hield Moskou tien jaar vol dat de KL007 op spionagevlucht was. Ook weigerde Moskou om de geborgen zwarte dozen over te dragen aan internationale luchtvaart-onderzoekers. In beide gevallen kwamen de toestellen ten oosten van Moermansk in de Stille Oceaan terecht.
In 1988 zag de bemanning van het Amerikaanse fregat USS Vincennes in de Perzische Golf op hun radarbeelden een opstijgend Iraans passagiersvliegtuig aan voor een aanstormende met luchtdoelraketten uitgeruste Iraanse F14-straaljager. Aanvankelijk legde de VS alle schuld bij de Iraniërs.
Lange tijd waren er in Amerikaanse regeringskringen meningsverschillen over de manier waarop deze kwestie moest worden afgehandeld. Het Pentagon hield jarenlang vol dat de Iraanse luchtmacht de transponders van hun straaljagers ‘civiele’ codes liet uitzenden. Uiteindelijk zijn de Iraanse klachten tegen de VS in 1996 afgehandeld door het Internationaal Strafhof in Den Haag, met een schadevergoeding voor de Iraanse nabestaanden en een verhulde schuldbekentenis.
Uit het nu al door de JIT-onderzoekers verzamelde materiaal en uit een vergelijking met soortgelijke situaties valt in het geval van de MH17 aan te nemen dat er sprake is geweest van een samenloop van omstandigheden, met enigszins verklaarbare maar desondanks dramatische afloop.
In het oosten van Oekraiene was een gewapende conflict aan de gang. Daar waren binnen enkele dagen meerdere militaire vliegtuigen en helikopters neergeschoten. De luchtafweerders van Oekraiene hielden vooral het uit het oosten naderende vliegverkeer in de gaten, en de oostelijke rebellen hielden kennelijk op hun radarbeelden het inkomend luchtverkeer vanuit het westen in het oog.
Aan het gespannen en dodelijke Donbass-front is door een gespannen en vermoeide korporaal of sergeant de op grote hoogte naderende Maleisische MH17 kennelijk aangezien voor een bedreigend vijandelijk toestel, is er alarm geslagen, heeft een commandant toestemming verleend of opdracht gekregen, en is er een raket op afgeschoten. Zoals wel vaker is gebeurd…..