De conservatief-nationalistische regeringen van Polen en Hongarije verzetten zich tegen aanpassing van EU-wetten en procedures waarmee lidstaten verplicht kunnen worden zich te houden aan Europese regels voor bescherming van de rechtsstaat. Op een ministers-bijeenkomst in Brussel bleek dat de andere 26 EU-landen wel bereid zijn strenger op te treden tegen weigerachtige lidstaten.
Het is veel EU-landen een doorn in het oog dat enkele overwegend conservatieve of populistische regeringen in Midden-Europa niet willen meewerken aan verdeling en spreiding van asielzoekers en vluchtelingen. Ook is er aanhoudende onvrede over landen waar de rechtspraak niet volledig onafhankelijk is (Polen), en waar buitenlandse bemoeienis vijandig wordt benaderd (Hongarije), ewn waar corruptie onvoldoende wordt aangepakt (Roemenië, Malta).
De afgelopen jaren heeft de Europese Commissie al een zware strafprocedure (artikel 7) tegen Polen en Hongarije op gang gebracht, maar dat zijn moeilijke en trage procedures. Bovendien is de strafmaatregel (intrekking van stemrecht) eigenlijk meteen het zwaarste en enige middel.
Daarom heeft de Europese Commissie nu voorgesteld een koppeling aan te brengen met de jaarlijkse EU-subsidies die landen krijgen. Als landen zouden weigeren zich aan EU-procedures te houden, zouden (bijvoorbeeld) de landbouwsubsidies van zo’n land ingehouden kunnen worden. Maar omdat zo’n nieuwe regel unanimiteit vereist, konden Polen en Hongarije dat gisteren in Brussel (nog?) tegenhouden.
Juist eerder deze week deed het Europees Hof van Justitie opnieuw een kritische uitspraak over de omstreden tuchtrechtspraak voor Poolse rechters. Het Hof vraagt zich af of de in 2017 ingestelde Poolse tuchtrechtkamer wel onafhankelijk is. Volgens de Europese Commissie is dat niet het geval. De Poolse disciplinaire kamer (rechters van het hooggerechtshof) worden namelijk voorgedragen door de Raad voor de Rechtspraak, waarvan de leden worden benoemd door politici van de conservatieve Poolse PiS-regering.
Het is essentieel dat die raad voldoende onafhankelijk is van de regering, het parlement en de president, aldus de rechters in Luxemburg. Zij benadrukken dat daarover geen twijfel mag ontstaan. De Poolse regering is al een tijd bezig haar onwelgevallige rechters weg te werken. Volgens de Europese Commissie wordt de rechtsstaat ondermijnd door de politieke invloed op de rechtspraak. Het EU-hof heeft Brussel in een aantal eerdere uitspraken gelijk gegeven.