دوشنبه در هلند محاکمه روسها و اوکراینیهای مظنون به سرنگونی هواپیمای مسافربری مالزیایی MH17 آغاز میشود. هماکنون از یک مقایسه بینالمللی مشخص است که این فاجعه قابل پیشگیری نبوده است. همچنین از چنین مقایسهای مشخص میشود که مسئولیت و مسأله تقصیر بسیار زودتر و راحتتر قابل پاسخگویی بودند.
در شصت سال گذشته بیش از بیست مورد در سراسر جهان رخ داده که هواپیمای مسافربری هدف قرار گرفته و سرنگون شده است. همه آنها را نمیتوان با MH17 مقایسه کرد. گاهی حمله برنامهریزی شده، سنجیده و هدفمند علیه یک رئیسجمهور، میانجی یا رئیس سازمان ملل بود (1961 داگ همرشولد، 1994 روسای جمهور رواندا و بوروندی). در حدود ده مورد دیگر، یک اقدام نظامی هدفمند در یک جنگ داخلی یا درگیری علنی بود (دو بار رودزیا، دو بار آنگولا، سه بار افغانستان، سه بار آبخازیا).
همچنین اتفاق افتاده که پدافند هوایی در تمرینات نه تنها به طور فرضی تمرین میکرده بلکه به طور تصادفی موشکهای واقعی شلیک کرده است. تقریباً مطمئن است که این اتفاق در سال 1962 برای یک هواپیمای روسی ایرُفلوت در سیبری رخ داده است. همچنان در سال 1980 نیز بالای دریای مدیترانه یک هواپیمای خطوط هوایی ایتالیایی در جریان تمرین جنگندههای ایالات متحده، فرانسه، ایتالیا و لیبی سرنگون شد. تنها در سال 2013 ایتالیاییها اعتراف کردند که یک موشک واقعی به کار رفته بود.
وقایع MH17 شباهتهای بسیاری با دستکم ده مورد دارد که در شرایط تهدیدآمیز و در جریان یک درگیری نظامی، پدافند هوایی محلی به اشتباه اقدام کرده است. در این موارد به جای هدف قرار دادن یک هواپیمای نظامی دشمن، موشکهایی به سمت هواپیمای مسافربری غیرنظامی شلیک شده که همه پیامدهای فاجعهبار آن را به همراه داشت. مثلاً در سال 1975 یک هواپیمای خطوط هوایی مجارستانی Malev هنگام نزدیک شدن به فرودگاه بیروت توسط یکی از طرفهای درگیر جنگ داخلی لبنان سرنگون شد.
اوایل امسال نزدیک تهران یک هواپیمای مسافربری اوکراینی که تازه پرواز کرده بود سرنگون شد، چرا که پدافند هوایی ایران آن را بر روی رادار به عنوان یک حمله عراقی تشخیص داد، چند ساعت پس از آن که عراق با موشک به یک ژنرال ایرانی حمله کرده بود. در گرمای درگیری ظاهراً پدافند هوایی ایران اشتباه ارزیابی کرد.
این که نیروی هوایی روسیه از فشار دادن دکمه سرخ ابایی ندارد، قبلاً هم در سالهای 1978 و 1983 مشخص شده بود، زمانی که جنگندههای روسی در ارتفاع بالا هواپیماهای مسافربری کره جنوبی را سرنگون کردند. خلبانان کره جنوبی (طبق ادعای مسکو) به درخواست تغییر مسیر گوش نداده بودند.
در هر دو مورد هواپیماهای خطوط هوایی بودند که از طریق آلاسکا به آمریکا و از آمریکا پرواز میکردند و طبق ادعای مسکو وارد حریم هوایی روسیه شده بودند. در یکی از موارد مسکو ده سال پای ثابت این بود که هواپیمای KL007 در حال انجام ماموریت جاسوسی است. همچنین مسکو از تحویل جعبههای سیاه بازیابیشده به محققان بینالمللی خودداری کرد. در هر دو مورد هواپیماها شرق مورمانسک در اقیانوس آرام سقوط کردند.
در سال 1988 خدمه ناوشکن آمریکایی USS Vincennes در خلیج فارس در تصاویر راداری خود هواپیمای مسافربری ایرانیای که در حال برخاستن بود را با یک جنگنده F14 مجهز به موشکهای ضدهوایی ایران اشتباه گرفتند. در ابتدا ایالات متحده تمام تقصیر را به گردن ایرانیان انداخت.
مدتها در محافل دولتی آمریکا اختلاف نظر درباره نحوه برخورد با این موضوع وجود داشت. پنتاگون سالها اصرار داشت که نیروی هوایی ایران کدهای «مدنی» را روی ترانسپوندرهای جنگندههای خود پخش میکرد. نهایتاً شکایات ایران علیه آمریکا در سال 1996 در دادگاه کیفری بینالمللی لاهه رسیدگی شد که به پرداخت خسارت برای بازماندگان ایرانی و اعتراف پنهان به تقصیر انجامید.
با توجه به مدارک جمعآوری شده توسط محققان JIT و مقایسه با موارد مشابه، در پرونده MH17 میتوان گفت که با توالی اتفاقاتی روبهرو بودهایم که نتیجهای تا حدی قابل درک اما فاجعهبار داشتند.
در شرق اوکراین درگیری مسلحانه جریان داشت. در آنجا طی چند روز چندین هواپیما و هلیکوپتر نظامی سرنگون شدند. پدافند هوایی اوکراین بیشتر پروازهای ورودی از شرق را زیر نظر داشت و شورشیان شرقی ظاهراً پروازهای ورودی از غرب را روی رادار خود کنترل میکردند.
در جبهه تنشزای و کشنده دونباس، ظاهراً یک سرباز دستهدار یا گروهبان خسته و عصبی هواپیمای مالزیایی MH17 که در ارتفاع زیاد نزدیک میشد را با یک هواپیمای دشمن تهدیدآمیز اشتباه گرفت، آژیر را به صدا درآورد، فرمانده اجازه یا دستور شلیک صادر کرد و موشکی به سمت آن پرتاب شد. همان طور که پیشتر نیز بارها اتفاق افتاده است…..