Andstaða flestra Breta við Evrópusambandið er ekki ný af nálinni og er ekki skýrð af óskiljanlegum eða mjög umdeildum ólýðræðislegum eða and-breskum ESB-ákvörðunum. Sú staðreynd að milljónir venjulega rökrétt hugsandi Breta kjósa í vikunni stjórnmálaflokk sem leggur til að þeir stígi úr ESB, skýrist best fyrir Evrópubúa á meginlandi meginlandsins með því sem venjulega er vanmetinn „eyjar-tilfinning“.
Í aldir hafa lönd Bretlands getað gert það án meginlands Evrópu: þau áttu eigin ríkisstjórn, eigin kirkju, eigin her, eigin mynt, þau gátu verið án hinna landanna. Auk þess eru margir Bretar á sínum landfræðilega einangruðu og torfærnar eyjum svolítið þjóðernislegir og þrjóskir.
Þessa afstöðu er auðveldast að bera saman fyrir Evrópubúa á meginlandinu við viðhorfið á öðrum evrópskum eyjum þar sem íbúarnir vilja ekki öðruvísi heyra „þá frá fasta landinu sem koma og segja okkur hvað við eigum að gera og taka líka skattpeningana okkar með sér.“
Sí Síle hefur sína eigin mafíustjórn, einnig getur Sardinía verið án Rómar; Korsíka hefur sjálfstæðishreyfingu; Kanaríeyjar eiga eigið þing; Ibiza og Mallorca einnig. Margir íbúar Krítar hafa aldrei verið á meginlandi Grikklands (það land samanstendur af eyjum; þess vegna er ekki sterkur þjóðarstjórn). Grænland getur verið án Danmerkur.
Það að búa og lifa á eyju hefur sína kosti en líka galla. Það skapar „við tilheyrum saman“-tilfinningu, að þekkja þá sem við þekkjum, samhug, við þekkjum hvorn annan, við eigum eitthvað óumflýjanlegt sameiginlegt. Því stærri sem eyjan er, því fleiri eigin þjónustur geta íbúar haldið við (framhaldsnám, sjúkrahús, járnbrautir, lögregla o.s.frv). Þess vegna vildu Írar á sínum írska eyju einnig verða sjálfstæðir.
Frönsku og hollensku kantríeyjarnar segja að þær geti best án Parísar og Haag og vilja sjá um sín eigin mál eins mikið og mögulegt er. Á mörgum smáeyjum ríkir vissulega sú „við tilheyrum saman“-tilfinning en líka vitundin um að þau þurfi enn aðstoð frá „hinum megin“, ekki bara fyrir aksturskennslu og ökuskírteini heldur líka fæðingu á sjúkrahúsi eða ríkisaðstoð við nýja fráveitu. Jafnvel þótt þessi hin hliðin sé í hinum enda heimsins.
Fyrir Evrópubúa á meginlandinu hefur þróunin undanfarna áratugi verið gagnstæð: hreyfanleiki þeirra hefur aukist, fríin lengst og vegalengdir styst. Einnig hefur viðskiptum aukist á milli landa. Svisslendingur getur keyrt á einum degi til Danmerkur eða Spánar; Ungverji á einum degi til Póllands eða Frakklands; Hollendingur til Austurríkis eða Englands. Íbúar Bretlands þekkja ekki þessa tilfinningu og hafa ekki þessa reynslu.
Þegar Bretland árið 1974 ákvað að ganga loksins í tólf lönd Evrópska efnahagssvæðisins (EEG) var það ekki íhugunarpersónuleg ákvörðun fyrir breska þjóðarþátt af þeirri landahóp, heldur eingöngu tenging við efnahagslega og fjárhagslega hagnaðarlíkan. Flest af þessum tólf löndum voru þegar góðir nágrannar: Holland, Belgía, spænska Costa Brava og bandamenn Frakkar og Þjóðverjar. EEG hafði sýnt gildi sitt og breska hagkerfið var farið að dragast afturúr.
Að útvíkka EEG úr tólf löndum í ESB sextán landa var fyrir meginlandsþjóðirnar eðlilegt og í raun aðeins aðlögun að núverandi daglegri reynslu. Einn markaður bauð einnig upp á kost fyrir bresk fyrirtæki. Að sextán landin hafi hafið hugmyndir um vegabréfsfrjáls svæði (Schengen) var einnig fullkomlega skiljanlegt. En öll þessi meginlandsrök og röksemdir áttu lítið varðandi flesta Breta: þeir fóru ekki til meginlandsins. Þar höfðu þeir næstum ekkert erindi; þeir áttu allt sjálfir.
Þegar Berlínarmúrinn féll 1989 og lönd Austur-Evrópu gátu kosið sína eigin leið og leitað aðildar að ESB, var fyrir meginlandsbúa rökrétt að hleypa þessum löndum inn („sameining Evrópu“). Fyrir marga Breta leiddi Evrópuverkefnið frá 12 yfir í 16 og síðan 26 lönd með jafnrétti og áhrifum fyrir alla til tilfinningu um þjóðlegt tap. Þess vegna segja margir vel og rökrétt hugsandi Bretar að þeir geti útskýrt af hverju þeirra land eigi betra heima að yfirgefa ESB.
Fimmtudaginn geta þeir kosið. Í raun eru aðeins þrjú val: að stökkva eins fljótt og óþægilega úr ESB, að fara svo smám saman út á minni skala, eða að vera áfram í ESB.