Komisja Europejska argumentuje, że Malta swoim systemem, w którym zamożni cudzoziemcy mogą nabyć maltański paszport za opłatą, narusza prawo europejskie. Komisja twierdzi, że obywatelstwo UE nie może być przedmiotem sprzedaży, a państwa członkowskie nie mogą używać swoich kompetencji narodowych w sposób podważający prawa Unii.
Rząd maltański utrzymuje, że przyznawanie obywatelstwa to wyłączna kompetencja narodowa, która pozostaje jego prerogatywą. Malta podkreśla, że polityka ta jest całkowicie zgodna z prawem, a kraj starannie weryfikował kandydatów. Premier Robert Abela wielokrotnie podkreślał, że to Malta decyduje, kto zostaje jej obywatelem.
Sprawa została nagłośniona już w 2017 roku przez publikacje maltańskiej dziennikarki Daphne Caruana Galizii na temat powiązań maltańskich polityków z bogatymi biznesmenami i międzynarodowym półświatkiem. Została ona zamordowana przez zamach bombowy zlecony przez zamożnych przestępców, jednak sprawcy zostali zidentyfikowani.
Sprawa „złotych paszportów” nabrała nowego wymiaru, gdy niedawno ujawniono, że niektórzy zamożni Rosjanie posiadający już maltańskie paszporty zostali objęci sankcjami UE z powodu zaangażowania w wojnę na Ukrainie. Financial Times poinformował, że rosyjscy obywatele objęci sankcjami uzyskali obywatelstwo UE poprzez maltański program, co zwiększyło obawy o ryzyko bezpieczeństwa.
Zgodnie z Transparency International sprzedaż paszportów w ramach programów inwestycyjnych podważa podstawowe wartości Unii Europejskiej. Organizacja apeluje o zaostrzenie przepisów i wprowadzenie większych mechanizmów kontroli, aby zapobiec wykorzystywaniu tych praktyk do prania pieniędzy lub obchodzenia sankcji.
Komisja Europejska wcześniej w oficjalnych etapach ostrzegała Maltę. Komisja wskazywała, że ten system narusza nie tylko interesy narodowe, ale i europejskie, ponieważ obywatelstwo UE daje prawa we wszystkich państwach członkowskich. Do tej pory Malta jednak trzymała się swojego programu, choć wprowadzając niektóre zmiany.
Program wprowadzony w 2014 roku przyniósł Malcie znaczne dochody. Według danych Outbound Investment sprzedaż paszportów wygenerowała setki milionów euro. Przeciwnicy wskazują jednak, że zyski finansowe nie równoważą potencjalnych szkód dla reputacji UE.
Orzeczenie Trybunału Sprawiedliwości UE prawdopodobnie będzie miało duże konsekwencje dla Malty i potencjalnie innych państw, które mają podobne programy, takich jak Cypr. Proces ten jest postrzegany jako test granic suwerenności narodowej w ramach procesu integracji europejskiej.