Theo các nhà ngoại giao, quyết định thành lập của Hội đồng Châu Âu là một bước tiến quan trọng, vì Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) tại The Hague hiện không có thẩm quyền truy tố Nga nếu không có sự đồng ý từ Hội đồng Bảo an Liên Hiệp Quốc.
Hội đồng Châu Âu, bao gồm 46 quốc gia thành viên ở châu Âu, đã nhất trí thông qua việc thành lập tòa án này. Tổ chức này tuy hoạt động độc lập với Liên minh châu Âu (EU) nhưng có sự hợp tác chặt chẽ, xem tòa án đặc biệt là bước đi then chốt trong việc duy trì trật tự pháp lý quốc tế.
Theo các nguồn tin trong EU, các bước chuẩn bị thực tiễn đã tiến triển đáng kể. Hiện đang xây dựng cấu trúc pháp lý nhằm ngăn chặn các lãnh đạo Nga có thể viện dẫn quyền miễn trừ. Đồng thời, các bằng chứng được thu thập phối hợp với chính quyền Ukraine, các tổ chức nhân quyền và các nhà điều tra độc lập.
Ủy viên EU phụ trách Tư pháp Didier Reynders gần đây nhấn mạnh EU cung cấp sự giúp đỡ pháp lý và tài chính nhằm đưa tòa án vào hoạt động. Điều này bao gồm tài trợ các đội điều tra và thu thập bằng chứng phục vụ cho các phiên xử trong tương lai.
Dù nhận được sự ủng hộ rộng rãi trên toàn cầu cho việc điều tra và truy tố ông Putin, khả năng thực thi vẫn là chủ đề tranh luận. Nga đã tuyên bố không công nhận tính hợp pháp của tòa án này và xem đây là một cuộc tấn công có động cơ chính trị. Một số quốc gia lo ngại việc thành lập tòa án đặc biệt có thể làm leo thang căng thẳng ngoại giao.
Bất chấp những trở ngại địa chính trị, EU hoan nghênh những tiến triển này. Theo ông Josep Borrell, người phụ trách đối ngoại EU, việc Nga phải chịu trách nhiệm về hành động của mình là rất quan trọng.
Ủy viên Châu Âu phụ trách Năng lượng Kadri Simson Kallas, người ủng hộ mạnh mẽ các lệnh trừng phạt nghiêm khắc dành cho Nga, khẳng định trong một tuyên bố rằng công lý là điều không thể tránh khỏi. "Chỉ là vấn đề thời gian trước khi những người chịu trách nhiệm bị xét xử. Tòa án này sẽ đảm bảo rằng các tội ác man rợ tại Ukraine không bị bỏ qua," Kallas cho biết.
Trong vài tháng tới sẽ là thời kỳ quan trọng để phát triển thêm các khía cạnh pháp lý và thực tiễn. Dự kiến tòa án sẽ hoàn toàn đi vào hoạt động vào năm 2025.